USG Wrocław - pracownia ultrasonografii

Obraz w badaniu USG powstaje dzięki falom ultradźwiękowym o częstotliwości od około 2 do 18 MHz. Głowica ultrasonografu wysyła je w głąb ciała i odbiera echo odbite od granic tkanek, a z czasu powrotu i siły tego echa aparat buduje obraz w skali szarości w czasie rzeczywistym.

Falę wytwarza przetwornik piezoelektryczny w głowicy, który zamienia impuls elektryczny na drgania mechaniczne i odwrotnie. Podstawowy obraz narządów nazywamy trybem B (B-mode) - to dwuwymiarowa mapa odcieni szarości, na której struktury silnie odbijające falę są jasne, a przestrzenie wypełnione płynem pozostają ciemne.

Głowica, częstotliwość i rozdzielczość

Dobór głowicy zależy od głębokości badanej okolicy. Głowice o wysokiej częstotliwości dają szczegółowy obraz struktur położonych płytko, takich jak tarczyca, węzły chłonne czy ścięgna, ale słabiej penetrują w głąb. Głowice o niższej częstotliwości sięgają głębiej i służą do oceny narządów jamy brzusznej, kosztem nieco mniejszej rozdzielczości.

Ultrasonografia obejmuje kilka trybów obrazowania, dobieranych do badanej okolicy. Poza podstawowym dwuwymiarowym obrazem narządów aparat potrafi ocenić także przepływ krwi, sztywność tkanek oraz ich unaczynienie.

• Tryb B (2D) - przekrojowy obraz narządów i tkanek w skali szarości; podstawa większości badań.
• USG Doppler - ocena przepływu krwi w naczyniach, którą omawiamy osobno poniżej (badanie dopplerowskie).
• Echokardiografia - USG serca oceniające kurczliwość mięśnia, zastawki i frakcję wyrzutową (USG serca).
• Elastografia - pomiar sztywności tkanki na podstawie jej odkształcenia lub fali poprzecznej; pomocna między innymi w ocenie wątroby, tarczycy i piersi.
• USG z kontrastem (CEUS) - dożylne mikropęcherzyki uwidaczniają unaczynienie zmian ogniskowych.
• Obrazowanie 3D/4D - rekonstrukcja przestrzenna stosowana w wybranych wskazaniach.

Znaczenie ma też droga dostępu. Większość badań wykonuje się przez powłoki ciała (przezbrzusznie), a część badań miednicy - przez sondę dopochwową lub doodbytniczą, co przybliża głowicę do ocenianego narządu.

USG Doppler to technika oceny przepływu krwi. Wykorzystuje zjawisko Dopplera, czyli zmianę częstotliwości fali odbitej od poruszających się krwinek, aby pokazać kierunek i prędkość przepływu w tętnicach oraz żyłach.

Tryby Dopplera

• Doppler kolorowy - nakłada na obraz mapę przepływu; barwa czerwona i niebieska oznacza ruch krwi w stronę głowicy lub od niej.
• Doppler spektralny - przedstawia prędkość przepływu w czasie jako krzywą, co pozwala zmierzyć parametry hemodynamiczne.
• Doppler mocy (power) - bardzo czuły na wolny przepływ, użyteczny w drobnych naczyniach, choć nie pokazuje jego kierunku.

Badania dopplerowskie służą między innymi ocenie blaszek miażdżycowych w tętnicach szyjnych oraz diagnostyce żylaków i zakrzepicy w żyłach kończyn dolnych. Pełny zakres opcji naczyniowych opisuje strona USG Doppler naczyń.

USG różni się od RTG, tomografii komputerowej (TK) i rezonansu magnetycznego (MRI) przede wszystkim tym, że wykorzystuje fale ultradźwiękowe, a nie promieniowanie jonizujące, i pokazuje obraz w czasie rzeczywistym. Każda z metod ma jednak inne mocne strony.

W praktyce metody się uzupełniają. USG bywa badaniem pierwszego wyboru ze względu na bezpieczeństwo i dostępność, a w razie wątpliwości lekarz kieruje na tomografię lub rezonans. Ultrasonografia nie zastępuje tych badań ani konsultacji lekarskiej.

USG jest badaniem uniwersalnym, ale ma realne ograniczenia, o których warto wiedzieć. Fala ultradźwiękowa dobrze przenika tkanki miękkie i płyny, natomiast zatrzymuje się na powietrzu i kości.

Wynika z tego kilka praktycznych konsekwencji:

• Gazy jelitowe utrudniają ocenę narządów jamy brzusznej - z tego powodu część badań wykonuje się na czczo (USG jamy brzusznej).
• Powietrze i kość zasłaniają struktury położone głębiej, takie jak wnętrze płuc, mózg czy rdzeń kręgowy - tu lepiej sprawdzają się inne metody.
• Tkanka tłuszczowa osłabia i rozprasza falę, więc u osób z otyłością obraz bywa mniej czytelny.
• Zależność od osoby badającej - jakość obrazu i opisu zależy od doświadczenia lekarza oraz klasy aparatu.

Dlatego USG warto traktować jako precyzyjne, lecz nie wszechstronne narzędzie. Gdy obraz jest niejednoznaczny, badanie się powtarza albo uzupełnia diagnostyką obrazową innego typu.

Diagnostyczne USG jest uznawane za bezpieczne i nie ma bezwzględnych przeciwwskazań. Wykorzystuje fale ultradźwiękowe, a nie promieniowanie jonizujące, dlatego badanie można powtarzać oraz wykonywać u dzieci i u kobiet w ciąży.

Na czym opiera się bezpieczeństwo badania

Aparaty pracują zgodnie z zasadą ALARA (ang. As Low As Reasonably Achievable), czyli moc akustyczną utrzymuje się na możliwie najniższym rozsądnym poziomie. Na ekranie wyświetlane są wskaźnik termiczny (TI) oraz mechaniczny (MI), które pozwalają badającemu kontrolować ekspozycję tkanek (EFSUMB, 2022).

Kiedy potrzebna jest ostrożność

Względne uwagi dotyczą sytuacji szczególnych, a nie samej metody. Badania wykonywane sondą dopochwową lub doodbytniczą lekarz dobiera indywidualnie, a rozległe rany czy opatrunki w polu badania mogą ograniczać dostęp głowicy. Osobne przeciwwskazania ma środek kontrastowy stosowany w USG z kontrastem (CEUS) - o jego podaniu decyduje lekarz po ocenie stanu pacjenta.

Wynik USG to opis obrazu narządów i tkanek, a podstawowym pojęciem jest w nim echogeniczność - to, jak silnie dana struktura odbija falę ultradźwiękową. Na tej podstawie lekarz różnicuje zmiany i opisuje ich charakter.

Echogeniczność i zmiany ogniskowe

• Bezechowa - czarna na obrazie, typowa dla struktur wypełnionych płynem, na przykład prostej torbieli.
• Hipoechogeniczna - ciemniejsza od otaczającej tkanki.
• Izoechogeniczna - o echogeniczności zbliżonej do otoczenia.
• Hiperechogeniczna - jaśniejsza, silnie odbijająca falę.

Standaryzowane skale ryzyka: TI-RADS i BI-RADS

Aby opisy były porównywalne, stosuje się standaryzowane systemy oceny. TI-RADS (ACR, 2017) porządkuje cechy guzków tarczycy - skład, echogeniczność, kształt, brzeg i ogniska echogeniczne - w skali od TR1 do TR5 i pomaga zdecydować, czy potrzebna jest biopsja. Zbudowany na tej samej zasadzie system BI-RADS opisuje zmiany w piersi.

Wynik USG nie jest jednak rozpoznaniem. Ostateczną diagnozę i dalsze postępowanie ustala lekarz na podstawie całości obrazu klinicznego, wywiadu oraz innych badań. Treść tej sekcji ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.

1. EFSUMB Safety Committee. Thermal (TI) and Mechanical (MI) Indices - explanation and update. European Federation of Societies for Ultrasound in Medicine and Biology, 2022.
2. Tessler FN i wsp. ACR Thyroid Imaging, Reporting and Data System (TI-RADS): White Paper of the ACR TI-RADS Committee. Journal of the American College of Radiology 2017; 14(5): 587-595.
3. American Institute of Ultrasound in Medicine (AIUM). Official Statement: Prudent Use and Safety of Diagnostic Ultrasound.
4. American College of Radiology (ACR). Breast Imaging Reporting and Data System (BI-RADS) Atlas, wydanie 5.
5. Meola M i wsp. Basics for performing a high-quality color Doppler sonography. The Journal of Vascular Access 2021.